Oude mannen en vrouwen gasthuis
Midden in het oude centrum van Zandvoort stond vroeger het Proveniershuis, beter bekend onder de naam Oude Mannen en Vrouwen Gasthuis. Het was een liefdadigheids-instelling, beheerd door 3 regenten en een rentmeester en er werden 10 ouden van dagen verpleegd. De geschiedenis van dit huis gaat tot ver terug in de Zandvoortse archieven. Reeds in 1583 komen we het Proveniershuis tegen in de boeken. Over de ontstaansgeschiedenis is alleen door overlevering bekend dat het mogelijk gesticht zou zijn door een Jonkvrouwe van Brederode, waarvan vroeger een portret in het huis aan de muur hing. Een oud-burgemeester van Zandvoort, P.N. van Doorninck, heeft laten optekenen in archiefstukken dat het mogelijk Sandrina van Brederode zou kunnen zijn. Zandvoort maakte vroeger deel uit van de heerlijkheid Brederode. In 1667 werd het Gasthuis erfgename van de helft van het vermogen van Agener van Akersloot. Bij testamentaire beschikking werd door deze vrouw bepaald dat in de maand januari “de oude lieden zouden worden onthaald op een pintje wijn en een half duinkonijn”. Dit ter nagedachtenis aan de gulle geefster. De laatste heer van Brederode, Wolfert van Brederode overleed kinderloos in 1679 waardoor de heerlijkheid Brederode én Zandvoort weer terugkwam bij de Staten van Holland. Bij publieke veiling van 6 november 1722 werd Zandvoort in zijn geheel verkocht aan Paulus Loot van Amsterdam voor het bedrag van Fl.14.640,- De bedoeling van de stichter van het Oude Mannen en Vrouwen Gasthuis was, om uitsluitend voor oude zeelieden een gasthuis te openen. Een zeeman sierde dan ook de top van de trapgevel. Het gebouw op de foto van deze week is hoogstwaarschijnlijk verwezenlijkt door jonker Werner van Batenburg. Er liggen in het streekarchief namelijk notulen van een vergadering van de Regenten uit 1810. Daarin werd opgenomen de vraag van de Landdrost van Amstelland en het daaropgegeven antwoord. De vraag luidde: Welke is de naam en oorsprong van het huis, het doel en het oogmerk zijner stichting? Als antwoord gaven de Regenten: “Het oude mannen- en vrouwen gasthuis is uit liefdadigheid gesticht met oogmerk om daarin te plaatsen oude zeelieden of den selver weduwen en is gesticht door Jonker Werner van Batenburg”. Over het vermogen van de stichting doen allerlei verhalen de ronde, zoals dat Napoleon de eigendommen destijds heeft ingepikt om deze ten gelde te maken en dit voor bepaalde doeleinden aan te wenden. Er werd namelijk nogal wat geschonken aan de Stichting door allerlei edellieden, waardoor het vermogen behoorlijk was opgelopen. Binnenin het gebouw van de foto van deze week was het hoofdvertrek, een ruime zaal met een roodstenen vloer en een houten zoldering, rustend op zware balken. Aan het einde van de ruimte bevond zich een oude schouw, van binnen met kleurige tegels bekleed. Aan de linkerwand hing een oud schilderij van A. Beerstraten wat “Gezicht op Vlissingen” heette. Op deze plek hing eerst het portret van de oorsponkelijke stichteres, Sandrina van Brederode en dat van haar echtgenoot. In een krant van 1900 staat opgetekend dat deze twee bijzondere schilderijen uit 1583 waren verhuist naar het raadhuis van Zandvoort. Aan beide zijden van de zaal bevonden zich vijf deuren, waarvan er acht toegang gaven tot een bijzonder klein kamertje, voorzien van een klein venster, een bedstee, een kleine tafel en één of twee stoelen. Tussen de deuren staan langs de wand de kledingkasten van de oudjes. Begin 1900 waren dit vijf mannen en vijf vrouwen. In de zaal werd gemeenschappelijk gegeten om een ouderwetse klaptafel. Verder was er nog een ander, kleiner vertrek met een schouw die gelijk was aan die in de grote zaal. Voorts stond er een eikenhouten kast in en hing er een Friesche hangklok aan de muur. Gedurende de wintermaanden was deze ruimte dan woon en eetkamer, omdat deze kleinere ruimte makkelijker te verwarmen was dan de grote zaal. Op één der ruiten was in een ovaal een visserspink afgebeeld met Zandvoort op de achtergrond. (© Cor Draijer)
